30-Oct-2020

ସ୍ବାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ସରସ୍ବତୀ(ଜନ୍ମ: ୧୨ ଫେବ୍ରୁଆରି ୧୮୨୪; ମୃତ୍ୟୁ: ୩୦ ଅକ୍‌ଟୋବର୍‌ ୧୮୮୩) ଥିଲେ ହିନ୍ଦୁ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ସମାଜ-ସଂସ୍କାରକ। ସେ ‘ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ୧୮୭୬ରେ ସେ ହିଁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ‘ସ୍ବରାଜ’ ଡାକରା ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାକୁ ପରେ ଲୋକମାନ୍ୟ ବାଲ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଲକ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଦୟାନନ୍ଦଙ୍କ ସମୟରେ ଧର୍ମ ନାମରେ ଯାବତୀୟ ଅନ୍ଧ-ବିଶ୍ବାସ ଓ କୁ-ସଂସ୍କାର ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ଏହା ବିରୋଧରେ ଯାଇ ସେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିମା-ପୂଜନ ଓ ଅନ୍ୟ ପାରଂପରିକ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ‌ବୈଦିକ ଆଦର୍ଶର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ମାଡମ୍‌ ଭିଖାଜୀ କାମା, ପଣ୍ଡିତ ଲେଖ ରାମ, ସ୍ବାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦ, ପଣ୍ଡିତ ଗୁରୁ ଦତ୍ତ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ, ଶ୍ୟାମଜୀ କୃଷ୍ଣ ବର୍ମା, ଭଗତ ସିଂହ, ଲାଲା ହରଦୟଲ, ରାମ ପ୍ରସାଦ ବିସ୍‌ମିଲ, ମହାଦେୱ ଗୋବିନ୍ଦ ରାନାଡ଼େ, ମଦନ ଲାଲ ଢୀଂଗଡ଼ା ପ୍ରମୁଖ ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ। ସର୍ବପଲ୍ଲୀ ରାଧାକୃଷ୍ଣନ, ତାଙ୍କୁ ‘ଆଧୁନିକ ଭାରତର ନିର୍ମାତା’ ଭାବେ ଆଖ୍ୟାୟିତ କରିଥିଲେ। ସ୍ବାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ଥିଲେ ଅଖଣ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ। ତାଙ୍କ ମୂଳ ନାମ ଥିଲା- ମୂଳ ଶ˚କର ତିୱାରୀ। କାଠିୟାୱାଡ଼ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଟ˚କାରାରେ ସେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଥିଲେ ବିରଜାନନ୍ଦ। ସ୍ବାମୀ ଦୟାନନ୍ଦଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବେଦ, ଗୀତା ଆଦି ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ବିଶ୍ବାସ କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ବା ଶିକ୍ଷା ଅଧିକାରକୁ ଆଜୀବନ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ନାରୀ ଅଧିକାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ। ଧର୍ମୀୟ ସ˚ସ୍କାର ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରି ସେ ଅନେକଙ୍କ ବିଷ-ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଉଦ୍ୟମ ହୋଇଥିଲା। ୧୮୮୩ରେ ସେ ଜୋଧପୁରର ମହାରାଜା ଦ୍ବିତୀୟ ଜସୱଂତ ସି˚ହଙ୍କ ଅତିଥି ହୋଇଥିଲେ। ମହାରାଜା, ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲେ। ଦିନେ ମହାରାଜାଙ୍କୁ ରାଜ-ବେଶ୍ୟା ନହ୍ନୀ ଜାନ ସହ ଆବିଷ୍କାର କରି, ଅନୈତିକ ମାର୍ଗ ପରିହାର କରିବା ପାଇଁ ସ୍ବାମୀ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ମହାରାଜା, ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତେବେ, ନହ୍ନୀ ଅପମାନିତ ବୋଧ କରିଥିଲା। ପାଚକ ଜଗନ୍ନାଥକୁ ବଶୀଭୂତ କରି, ସ୍ବାମୀ ଦୟାନନ୍ଦଙ୍କର ରାତ୍ରିକାଳୀନ ଦୁଗ୍‌ଧରେ କାଚ ଗୁଣ୍ତ ମିଶାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇବାରେ ସେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ଦୁଗ୍‌ଧ ପାନକରି ସ୍ବାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ଗୁରୁତର ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ମାଉଣ୍ଟ୍‌ ଆବୁ ଏବ˚ ତାହା ପରେ ଅଜମେରରେ ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଇଥିଲା। ତେବେ, କୌଣସି ସୁଫଳ ମିଳି ନ ଥିଲା ଏବ˚ କାଚ-ମିଶ୍ରତ ଦୁଗ୍‌ଧ ପାନ କରିବାର ମାସକ ପରେ ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ହୋଇଯାଇଥିଲା।*